Mowa zależna w angielskim nie jest trudna sama w sobie – kłopot sprawia ilość drobnych zmian, które trzeba zrobić naraz: czas, zaimek, okolicznik czasu, szyk zdania. Dlatego najlepiej rozłożyć ją na części i trenować etapami. Poniżej znajduje się praktyczny przewodnik z gotowymi ćwiczeniami, który pozwala samodzielnie przećwiczyć mówienie i pisanie w reported speech bez wertowania kilku różnych podręczników naraz.
Czym w ogóle jest mowa zależna w angielskim
Mowa zależna (reported speech) to sposób przekazywania cudzych słów bez cytowania ich dosłownie. Zamiast:
He said, “I’m tired.”
używa się:
He said (that) he was tired.
W praktyce chodzi o dwa kroki: zmienić formę zdania (z cytatu na opowieść) i dostosować czas oraz zaimki do nowej sytuacji. W polskim często robi się to bez większego wysiłku („Powiedział, że jest zmęczony”), ale w angielskim system przesuwania czasów jest bardziej rygorystyczny.
Jeśli czas w zdaniu wprowadzającym jest w czasie przeszłym (said, told, asked), czas w zdaniu zależnym zwykle „cofa się” o jeden poziom wstecz.
Warto uczyć się mowy zależnej nie jako teorii gramatycznej, ale jako narzędzia: do opowiadania historii, streszczania rozmów, przytaczania rad lekarza czy szefa, albo przekazywania plotek w wersji grzeczniejszej i bardziej uporządkowanej.
Jak działa przesuwanie czasów – schemat w praktyce
Najpopularniejsze przesunięcia czasów
W mowie zależnej obowiązuje kilka podstawowych przeskoków. Jeśli zdanie wprowadzające jest w czasie przeszłym (he said, she told me), stosuje się typowe zamiany:
- Present Simple → Past Simple
“I like coffee.” → He said (that) he liked coffee. - Present Continuous → Past Continuous
“I’m working.” → She said (that) she was working. - Present Perfect → Past Perfect
“I have finished.” → He said (that) he had finished. - Past Simple → Past Perfect
“I bought a car.” → She said (that) she had bought a car.
Warto zauważyć, że to przesunięcie ma sens logiczny: jeśli ktoś coś powiedział w przeszłości, to w chwili relacjonowania ta czynność jest „bardziej wstecz” na osi czasu, więc angielski grzecznie cofa czas o krok.
Przy Past Continuous, Past Perfect, Past Perfect Continuous czas często pozostaje taki sam, bo już jest „wystarczająco przeszły”: nie ma gdzie go dalej cofać w zwykłej komunikacji.
Future i czasowniki modalne
Przyszłość też się przesuwa. Zamiast future simple zwykle pojawia się forma z would:
“I will help you.” → She said (that) she would help me.
Z czasownikami modalnymi sprawa wygląda następująco:
- can → could
“I can swim.” → He said (that) he could swim. - may → might
“I may be late.” → She said (that) she might be late. - must często pozostaje bez zmian lub zmienia się na had to, gdy chodzi o obowiązek:
“I must go.” → He said (that) he had to go.
Nie zawsze jednak coś się przesuwa. Gdy mówi się o faktach ogólnych, prawdach naukowych czy sytuacjach, które nadal są aktualne w chwili mówienia, czas można zostawić bez zmian:
“The Earth goes round the Sun.” → The teacher said (that) the Earth goes round the Sun.
Jeśli zdanie jest nadal prawdziwe w momencie relacjonowania, nie ma obowiązku cofania czasu – to wybór stylistyczny, nie błąd lub poprawna forma z klucza.
Co oprócz czasu: zaimki, czas i miejsce
Zmiana zaimków osobowych
Przy przechodzeniu na mowę zależną często zmienia się perspektywa, więc zaimki muszą się dostosować. Nie wystarczy mechanicznie cofnąć czas, trzeba jeszcze zastanowić się, kto jest „ja”, „ty” i „oni” w nowej wersji zdania.
Przykład:
“I love your house,” she said to me.
She told me (that) she loved my house.
Tutaj „your” zmieniło się w „my”, bo w nowej wypowiedzi właścicielem domu jest mówiący, a nie ona. Dlatego przed przekształceniem warto w głowie rozpisać role: kto mówił, do kogo, o kim. Dzięki temu zaimki dobrane są naturalnie, a nie według sztywnej tabelki.
Kilka typowych zmian:
- “I” → he / she
- “you” → I / we / he / she / they (w zależności od kontekstu)
- “we” → they (jeśli mówi się o innej grupie niż aktualny „my”)
Okoliczniki czasu i miejsca
Przy mowie zależnej często zmienia się też punkt odniesienia w czasie i przestrzeni. To, co było „today” w chwili wypowiedzi, z perspektywy relacjonującego może być już „that day”. Podobnie z „here” i „there”.
Najczęstsze zamiany:
- now → then
“I’m busy now.” → He said (that) he was busy then. - today → that day
“I’ll call you today.” → She said (that) she would call me that day. - yesterday → the day before / the previous day
- tomorrow → the next day / the following day
- here → there
“I work here.” → He said (that) he worked there.
W praktyce warto się zastanowić, czy słuchacz potrzebuje precyzyjnego przesunięcia, czy wystarczy coś prostszego. W rozmowach codziennych często używa się naturalnych określeń typu the next morning, two days later, that evening, zamiast sztywnego „the following day”.
Pytania i polecenia w mowie zależnej
Pytania typu yes/no i WH-questions
Pytania w mowie zależnej mają zwykle szyk zdania oznajmującego – znikają inwersje i operator „do/does/did”, pojawia się natomiast „if” lub „whether” przy pytaniach ogólnych.
Pytania typu yes/no:
“Do you like it?” she asked.
She asked if / whether I liked it.
Nie ma już inwersji „do you like”, tylko normalne „I liked”. „If” i „whether” w większości przypadków można stosować zamiennie, choć „whether” bywa trochę bardziej formalne.
Pytania z zaimkiem pytającym (WH-questions: what, where, why, how, when, who) zachowują słowo pytające, ale znów dostają szyk zdania oznajmującego:
“Where do you live?” he asked me.
He asked me where I lived.
“Why are you late?” the teacher asked.
The teacher asked why I was late.
W pytaniach w mowie zależnej nie ma już znaku zapytania, bo całe zdanie jest zdaniem oznajmującym – pytanie jest tylko w treści, nie w formie.
Prośby, polecenia i zakazy
Rozkazy z trybu rozkazującego w języku angielskim (bezpodmiotowe „Sit down!”, „Open the window!”) w mowie zależnej zmieniają się w konstrukcję z bezokolicznikiem. Pojawiają się czasowniki typu tell, ask, order, advise i „to + bezokolicznik”.
“Sit down,” the teacher said to us.
The teacher told us to sit down.
“Please help me,” she said.
She asked me to help her.
Zakazy pojawiają się jako „told / asked + not to do something”:
“Don’t touch it,” he said.
He told me not to touch it.
Jeśli celem jest bardzo uprzejma forma, można użyć „asked” albo „requested”, a przy radach i sugestiach – „advised” lub „recommended”. To drobiazgi, ale wyraźnie podnoszą poziom językowy, szczególnie w mailach służbowych czy oficjalnych raportach.
Say, tell, ask – najczęstsze czasowniki wprowadzające
Większość zdań w mowie zależnej opiera się na kilku prostych czasownikach: say, tell, ask, czasem także explain, promise, admit, suggest. Kluczowe są dwie drobne różnice:
say – zwykle nie bierze dopełnienia osobowego tuż po sobie:
He said (that) he was tired.
He said to me (that) he was tired. ✔
He said me that he was tired. ✖
tell – wymaga osoby po sobie:
He told me (that) he was tired. ✔
He told (that) he was tired. ✖
ask – do pytań i próśb:
He asked me if I was OK.
He asked me to close the window.
W języku uczonym w szkole często wszystko wrzuca się w „said that…”, ale w praktyce lepiej ćwiczyć różne czasowniki. Rozwija to słownictwo i ułatwia mówienie bez zacinania się na jednej schematycznej formie.
Ćwiczenia praktyczne z odpowiedziami
Poniżej zestaw ćwiczeń do samodzielnego przerobienia. Najlepiej zrobić je w dwóch turach: najpierw bez podglądania odpowiedzi, potem porównać i poprawić własnoręcznie.
Ćwiczenie 1 – zamiana na mowę zależną (zdania oznajmujące)
Przepisz zdania na mowę zależną.
- “I’m learning English,” Tom said.
- “We bought a new car yesterday,” she said.
- “I will call you tomorrow,” he said to me.
- “I can’t find my keys,” Anna said.
- “I have never been to London,” Mark said.
Propozycje odpowiedzi:
1. Tom said (that) he was learning English.
2. She said (that) they had bought a new car the day before / the previous day.
3. He told me (that) he would call me the next day / the following day.
4. Anna said (that) she couldn’t find her keys.
5. Mark said (that) he had never been to London.
Ćwiczenie 2 – pytania i polecenia
Zamień na mowę zależną.
- “Where do you live?” he asked me.
- “Did you finish the report?” my boss asked.
- “Don’t be late,” she said to me.
- “Please send me the details,” he said.
- “Why are you crying?” the teacher asked the child.
Propozycje odpowiedzi:
1. He asked me where I lived.
2. My boss asked if / whether I had finished the report.
3. She told me not to be late.
4. He asked me to send him the details.
5. The teacher asked the child why he / she was crying.
Jak samodzielnie trenować mowę zależną na co dzień
Do codziennego treningu wystarczy krótki dialog z podręcznika, artykuł z internetu lub kilka zdań z serialu. Dobrym sposobem jest przepisywanie cudzych wypowiedzi w dwóch wersjach: najpierw dosłownie w cudzysłowie, potem jako mowa zależna z poprawionym czasem, zaimkami i okolicznikami.
Dobrym nawykiem jest też opowiadanie po angielsku, co kto powiedział danego dnia: szef na spotkaniu, lekarz w gabinecie, znajomy przez telefon. Kilka minut takiego streszczania dziennie wystarcza, żeby konstrukcje „said that…”, „told me to…”, „asked if…” stały się automatyczne, a nie wyuczane z tabelki.
