Lista państw na literę M to konkretna grupa krajów, które łączy tylko pierwsza litera nazwy, ale dzieli niemal wszystko inne: klimat, gospodarka, historia. To dobry pretekst, by uporządkować wiedzę geograficzną i przyjrzeć się, jak bardzo zróżnicowana jest Ziemia na relatywnie małej próbce państw. Od lodowatych stepów Mongolii, przez pustynie Mali, po atole Malediwów – litera M prowadzi przez niemal wszystkie typy krajobrazów, jakie można spotkać na świecie. W jednym zestawieniu pojawiają się i mikropaństwa jak Monako, i gigant jak Meksyk. Przydatne jest więc nie tylko „odhaczenie” nazw, ale też złapanie kilku prostych skojarzeń geograficznych, które ułatwiają zapamiętywanie tych krajów. Ten przegląd koncentruje się na położeniu, krajobrazach i najciekawszych rekordach, bez wchodzenia w zawiłości polityczne.
Lista państw na literę M – kompletne zestawienie
W języku polskim za państwa na literę M uznaje się następujące kraje (nazwy w formie oficjalnie używanej w polszczyźnie):
- Macedonia Północna (Europa)
- Madagaskar (Afryka)
- Malawi (Afryka)
- Malediwy (Azja)
- Malezja (Azja)
- Mali (Afryka)
- Malta (Europa)
- Maroko (Afryka)
- Mauretania (Afryka)
- Meksyk (Ameryka Północna)
- Mikronezja – Federacyjne Stany Mikronezji (Oceania)
- Mjanma (Azja)
- Mołdawia (Europa)
- Monako (Europa)
- Mongolia (Azja)
- Mauritius (Afryka, państwo wyspiarskie na Oceanie Indyjskim)
- Mozambik (Afryka)
Warto zauważyć, że niektóre kraje znane z angielskich list na literę M w polskiej wersji odpadają. Przykład to Montenegro, które po polsku nazywa się Czarnogóra i formalnie nie jest już „państwem na M”. Z drugiej strony w polskiej liście pojawia się Mjanma, podczas gdy w wielu językach funkcjonuje równolegle nazwa Burma.
Na liście państw na M są jednocześnie jedne z największych bezkresnych lądów Azji (Mongolia), ogromne wybrzeża Afryki (Mozambik, Maroko), ale też mikropaństwo z jednym z najwyższych gęstości zaludnienia na świecie – Monako.
Państwa na M w Afryce – od wyspy po suchą Sahel
Afrykańska podgrupa jest najliczniejsza. Na literę M zaczyna się 7 pełnoprawnych państw afrykańskich plus jeden wyspiarski kraj na Oceanie Indyjskim formalnie zaliczany do Afryki: Madagaskar, Malawi, Mali, Maroko, Mauretania, Mauritius, Mozambik oraz często wymieniany obok nich Madagaskar jako osobna wyspa-kontynentowa ciekawostka.
Wybrzeże, pustynia, wyspa – trzy oblicza afrykańskich „M”
Madagaskar to czwarta co do wielkości wyspa świata, od Afryki oddzielona kanałem Mozambickim. Leży na Oceanie Indyjskim, ale pod względem politycznym i kulturowym powiązany jest z Afryką. Geograficznie wyróżnia się niesamowitą izolacją – większość gatunków roślin i zwierząt występuje tylko tam. Wnętrze wyspy to wyżyny i góry, wybrzeża bywają gorące i wilgotne, a w części południowej wręcz półpustynne.
Mozambik rozciąga się po drugiej stronie kanału, na kontynencie. Ma jedną z najdłuższych linii brzegowych w Afryce – ponad 2500 km wybrzeża Oceanu Indyjskiego. Wnętrze kraju to głównie niziny i płaskowyże, przecięte dużymi rzekami, m.in. Zambezi. Klimat jest tropikalny, z porą deszczową, a w rejonie wybrzeża zdarzają się cyklony.
Maroko zajmuje północno-zachodni róg Afryki. Łączy w sobie góry Atlas, fragment Sahary i dostęp do dwóch akwenów: Oceanu Atlantyckiego i Morza Śródziemnego. Stąd w jednym kraju występują zarówno zaśnieżone szczyty, jak i klasyczne wydmy pustynne. To także jeden z niewielu krajów afrykańskich z dobrze rozwiniętym narciarstwem w górach Atlasu.
Mali i Mauretania leżą w strefie Sahelu i Sahary. Duża część ich terytorium to sucha pustynia lub półpustynia. W Mali wyjątkowe znaczenie ma rzeka Niger, która tworzy wewnętrzną deltę – rozległy, bagnisty obszar w środku lądu. Mauretania ma natomiast dostęp do Atlantyku, ale większość kraju to monotonny pustynny krajobraz.
Malawi jest geograficznie zupełnie inne. To niewielki kraj we wschodniej Afryce, którego oś wyznacza ogromne Jezioro Malawi. Stanowi ono jeden z największych zbiorników słodkiej wody na kontynencie i ma znaczenie porównywalne do morza wewnętrznego – z własnymi plażami, rybołówstwem i lokalnym transportem wodnym.
Jezioro Malawi zawiera taką różnorodność pielęgnic (ryb akwariowych), że w świecie biologii nazywane jest często „żywym laboratorium ewolucji”.
Wreszcie Mauritius – państwo wyspiarskie na Oceanie Indyjskim, na wschód od Madagaskaru. To typowy przykład wyspy wulkanicznej: górzyste wnętrze, otoczone lagunami i rafami koralowymi. Wysunięte w ocean położenie sprawia, że klimat jest łagodniejszy niż w głębi kontynentu, choć cyklony tropikalne nadal bywają zagrożeniem.
Azjatyckie państwa na M – od stepów po turkusowe laguny
W Azji nazwy na M noszą cztery bardzo odmienne kraje: Mongolia, Mjanma, Malezja i Malediwy. Tylko na tej czwórce da się przećwiczyć większość skrajnych warunków klimatycznych i krajobrazowych Azji.
Wyspy kontra ląd stały – ekstremalne kontrasty Azji na M
Mongolia to klasyka „kontynentalności” klimatu. Brak dostępu do morza i położenie w głębi Azji powodują ogromne amplitudy temperatur – od mrozów poniżej -30°C zimą do ponad 30°C latem. Krajobraz zdominowany jest przez rozległe stepy, pustynne obszary Gobi i góry Ałtaj. Gęstość zaludnienia należy tu do najniższych na świecie.
Mjanma (dawna Birma) leży w Azji Południowo-Wschodniej i ma dostęp do Zatoki Bengalskiej. Wnętrze kraju przecinają pasma górskie oraz wielkie rzeki: Irawadi i Saluin. Klimat jest monsunowy – gorący i wilgotny, z wyraźną porą deszczową. W przeciwieństwie do Mongolii, tutaj morze i monsun mocno łagodzą amplitudy temperatur.
Malezja to już typowy klimat równikowy. Państwo leży na Półwyspie Malajskim i w północnej części wyspy Borneo. Wyróżnia się jednym z najwyższych poziomów wilgotności na świecie i gęstymi lasami równikowymi. Ciekawostką jest rozdzielenie terytorium na dwie duże części oddzielone Morzem Południowochińskim – zachodnią (półwysep) i wschodnią (Borneo).
Malediwy to z kolei wersja „minimum lądu, maksimum oceanu”. Państwo składa się z łańcuchów atoli koralowych, rozciągających się na długości około 800 km na Oceanie Indyjskim. Średnia wysokość nad poziomem morza wynosi tam około 1–2 m, co czyni kraj jednym z najbardziej narażonych na skutki podnoszenia się poziomu oceanów.
Najwyższy „szczyt” Malediwów ma niecałe 3 m n.p.m., przez co całe państwo bywa opisywane jako „najbardziej płaski kraj świata”.
Kontrast pomiędzy Mongolią a Malediwami dobrze pokazuje, jak złudne bywa intuicyjne podejście typu „Azja to…”. W obrębie jednego kontynentu mieszczą się zarówno bezkresne, chłodne stepy, jak i niemal całkowicie morskie państwo-cień, gdzie lądu jest tylko tyle, żeby zmieściły się domy i palmy.
Europa: małe, gęste i wciśnięte między sąsiadów
Europa ma cztery państwa na M: Macedonia Północna, Malta, Mołdawia i Monako. Wszystkie są relatywnie niewielkie, a trzy z nich leżą niejako „w cieniu” większych sąsiadów.
Mikropaństwa i „zapomniane” zakątki kontynentu
Monako to jedno z najmniejszych państw świata – ma zaledwie 2,02 km². Leży na wybrzeżu Morza Śródziemnego, wciśnięte między francuską Riwięrę a strome zbocza gór. Gęstość zaludnienia przekracza 19 tys. osób na km², co daje mu czołowe miejsce w światowych rankingach. W praktyce Monako jest w całości miastem, z zabudową sięgającą niemal każdego skrawka terenu.
Malta to z kolei wyspiarskie państwo na Morzu Śródziemnym, między Sycylią a Afryką Północną. Składa się z trzech głównych wysp: Malta, Gozo i Comino. Nie ma tu rzek ani jezior naturalnych – krajobraz tworzą głównie skaliste wybrzeża, klify i suche, tarasowe pola. Woda pitna jest w dużej mierze pozyskiwana z odsalania wody morskiej.
Macedonia Północna leży w środkowej części Półwyspu Bałkańskiego, bez dostępu do morza. Krajobraz jest mocno górzysty, z licznymi jeziorami tektonicznymi. Najsłynniejsze to Jezioro Ochrydzkie, jedno z najstarszych jezior na świecie, o wyjątkowej przejrzystości wody. Góry, doliny i stosunkowo surowy klimat sprawiają, że kraj ten jest dobrym przykładem bałkańskiego „interioru”.
Mołdawia to jedno z nielicznych państw europejskich bez dostępu do morza. Leży między Rumunią a Ukrainą, a jej rzeźbę terenu tworzą głównie faliste wyżyny i pagórkowate równiny. W Mołdawii brak spektakularnych gór czy głębokich jezior, za to istotną rolę odgrywają rzeki – m.in. Dniestr. Kraj ten jest jednym z najbardziej rolniczych i winnych fragmentów kontynentu.
Na mapie Europy państwa na M są niewielkie, ale obejmują i jedno z najmniej zaludnionych obszarów (górzyste pogranicza Macedonii Północnej), i jedno z najbardziej zagęszczonych – Monako.
Z geograficznego punktu widzenia łączy je jedno: wszystkie są w różny sposób „wciśnięte” pomiędzy silniejszych, większych sąsiadów. To przekłada się na brak przestrzeni do ekspansji i dość precyzyjnie zdefiniowane warunki przyrodnicze – nie ma tu już „białych plam” ani wielkich pustkowi jak w Mongolii.
Ameryka i Oceania – M jak Meksyk i Mikronezja
W Ameryce jedynym państwem na literę M jest Meksyk. Leży w Ameryce Północnej, między USA a Ameryką Środkową. Jego terytorium obejmuje zarówno wybrzeża Pacyfiku, jak i Zatoki Meksykańskiej oraz Morza Karaibskiego. Wnętrze kraju tworzą wyżyny i płaskowyże (Mesa Central) otoczone pasmami górskimi Sierra Madre. Aktywność sejsmiczna i wulkaniczna jest tu wysoka – w granicach Meksyku znajduje się kilka czynnych wulkanów.
Kluczowa cecha Meksyku to ogromna różnorodność stref klimatycznych – od suchych pustyń na północy, przez klimat umiarkowany na wyżynach, po tropikalne lasy deszczowe na południu. To jeden z najlepszych przykładów, jak w ramach jednego państwa może się zmieścić niemal cały podręcznik klimatologii.
W Oceanii państwem na M są Federacyjne Stany Mikronezji. To kraj wyspiarski położony na zachodnim Pacyfiku, składający się z czterech stanów: Yap, Chuuk, Pohnpei i Kosrae. Każdy z nich to zestaw wysp i atoli. Część wysp jest pochodzenia wulkanicznego (wyższe, gęsto zalesione), a część to niskie atole koralowe, niekiedy ledwie wystające nad poziom morza.
Mikronezja rozproszona jest na obszarze oceanu o powierzchni ponad miliona km², podczas gdy lądu jest tam tylko niecałe 700 km² – to idealny przykład „państwa-oceanu”.
Wspólnym mianownikiem Meksyku i Mikronezji jest silna rola oceanu. W Meksyku kształtuje on klimat nadbrzeżny i decyduje o sile huraganów; w Mikronezji praktycznie determinuje całe życie, bo większość terytorium to woda, a ląd to zaledwie małe wysepki rozrzucone po Pacyfiku.
Rekordy i geograficzne ciekawostki państw na M
Zebrane razem państwa na literę M tworzą całkiem imponującą kolekcję rekordów i skrajności. Warto mieć w głowie kilka najciekawszych:
- Największe państwo na M pod względem powierzchni: Mongolia (ponad 1,5 mln km²).
- Najmniejsze państwo na M: Monako (ok. 2 km²).
- Najbardziej „płaskie”: Malediwy, z najwyższym punktem poniżej 3 m n.p.m.
- Najbardziej rozproszone: Mikronezja, rozciągnięta na ogromnym obszarze oceanu.
- Najbardziej „wewnętrzne” (bez dostępu do morza): Mongolia, Macedonia Północna, Mołdawia, Mali.
- Najdłuższe wybrzeże pośród „M” w Afryce: Mozambik.
W jednej grupie nazw na literę M mieszczą się globalne ekstrema: od najgłębszego wnętrza kontynentu (Mongolia, Mali) po skrajnie morskie twory państwowe, gdzie ląd to tylko dodatek do oceanu (Malediwy, Mikronezja, Mauritius).
Patrząc na tę listę, łatwo zauważyć, że litera M może być całkiem sensownym „hakiem pamięciowym” do nauki geografii. Zamiast szukać porządku kontynentami, można budować w głowie mini-kolekcje: afrykańskie M z pustyniami i wielkimi jeziorami, azjatyckie M jako starcie stepu z tropikami, europejskie M jako zestaw małych, gęstych i „wciśniętych” krajów oraz oceaniczne M, gdzie państwo to bardziej archipelag niż ląd w klasycznym sensie. Taki sposób porządkowania wiedzy sprawia, że poszczególne nazwy przestają być suchą listą, a zaczynają układać się w zrozumiałe, geograficzne wzorce.
