„Podróże pana Kleksa” to jeden z tych filmów, które wrosły w zbiorową pamięć kilku polskich pokoleń. Premiera w lutym 1986 roku zbiegła się z falą entuzjazmu, jaki wywołała poprzednia część — Akademia pana Kleksa — i reżyser Krzysztof Gradowski doskonale wiedział, że poprzeczkę zawiesił sobie bardzo wysoko. Obsada, którą skompletował do tej produkcji, to prawdziwy przekrój polskiego aktorstwa lat 80., uzupełniony o radzieckich partnerów z ekranu. Kto zagrał kogo i dlaczego właśnie ta ekipa sprawiła, że film działa do dziś — o tym poniżej.
Film i jego miejsce w trylogii
„Podróże pana Kleksa” to film fabularny w reżyserii Krzysztofa Gradowskiego, będący kontynuacją „Akademii pana Kleksa”. Zdjęcia rozpoczęto w 1984 roku, a film został ukończony w roku 1985. Premiera odbyła się w lutym 1986 roku. Film ma dwie części: pierwsza nosi tytuł Wysłannicy Bajdocji, druga — Wyspa Wynalazców.
Podróże pana Kleksa zostały zrealizowane wspólnie z kinematografią radziecką, a film zrealizowany na fali popularności Akademii pana Kleksa otrzymał większy budżet niż poprzednia część. Większość zdjęć powstała poza PRL, głównie na terenie ówczesnego ZSRR — szczególnie w Armenii, na Krymie (m.in. Pałac Woroncowa w Ałupce, Jaskółcze Gniazdo, góra Magnup) oraz na Kaukazie. Sekwencje z udziałem okrętu „Apolinary Baj” nakręcono w Bułgarii. Za Wyspę Wynalazców posłużyło erywańskie lotnisko Zvartnots, natomiast sekwencje studyjne powstały zasadniczo w halach Łódzkiej Wytwórni Filmów Fabularnych.
Podczas kinowej dystrybucji „Podróże pana Kleksa” obejrzało szacunkowo 8 678 791 widzów — wynik imponujący jak na realia połowy lat 80.
Fabuła w pigułce — po co obsadzie ta wyprawa
Nocą, w szpitalu dziecięcym, przy łóżku chorego chłopca pojawia się Pan Kleks, by opowiedzieć mu o swojej niezwykłej podróży. Opowieść zaczyna się w Klechdawie, stolicy Bajdocji, gdzie na Wielki Konkurs Bajek ściągają bajkopisarze. Niestety, wskutek intrygi wroga królestwa — Wielkiego Elektronika — zniszczona zostaje beczka atramentu, którym spisane miały być konkursowe utwory. Król Bajdocji prosi więc o pomoc Pana Kleksa. Czarodziej wraz z załogą okrętu „Apolinary Baj” rusza na poszukiwanie złóż atramentowych, odwiedzając w trakcie wyprawy podziemne królestwo Aby, Półwysep Aptekarski i opanowaną przez Wielkiego Elektronika Wyspę Wynalazców.
Ten prosty, baśniowy szkielet fabularny stał się pretekstem do stworzenia rozbudowanej galerii postaci — i właśnie obsada jest tym, co nadaje filmowi jego wyjątkowy charakter.
Piotr Fronczewski jako profesor Ambroży Kleks
Trudno wyobrazić sobie kogokolwiek innego w tej roli. Pierwotnie rola Ambrożego Kleksa była przeznaczona dla Jana Kobuszewskiego, ale ostatecznie Gradowski zdecydował się obsadzić w niej Piotra Fronczewskiego. Decyzja okazała się strzałem w dziesiątkę — i w „Akademii”, i w „Podróżach” Fronczewski stworzył postać, która na trwałe weszła do kanonu polskiej kultury popularnej.
Piotr Fronczewski ukończył PWST w Warszawie i jest jednym z najbardziej popularnych i cenionych aktorów w Polsce. W 1990 roku Gustaw Holoubek zaliczył go do trójki największych polskich aktorów dramatycznych po roku 1965, obok Andrzeja Seweryna i Wojciecha Pszoniaka. W „Podróżach” Fronczewski nie tylko grał — śpiewał też partie wokalne, co było wpisane w muzyczny charakter całej serii.
Marcin Barański — chłopiec okrętowy Pietrek
Marcin Barański wcielił się w postać chłopca okrętowego Pietrka, ale w filmie gra też chłopca-inwalidę leżącego w szpitalu oraz Alladyna. To właśnie Pietrek jest obok Kleksa centralną postacią fabuły — chłopak okrętowy Pietrek, Profesor Kleks i załoga okrętu flagowego Bajdocji „Apolinary Baj” wyruszają w pełną przygód podróż, mającą na celu odzyskanie cennego surowca.
Rola wymagała od młodego aktora sporej wszechstronności — Pietrek to postać, która pojawia się w kilku różnych kontekstach fabularnych, a Barański radzi sobie z tym zadaniem przekonująco, tworząc wiarygodnego dziecięcego bohatera, z którym widzowie w każdym wieku mogli się identyfikować.
Główni antagoniści — Henryk Bista i Zbigniew Buczkowski
Henryk Bista jako Wielki Elektronik
Henryk Bista wcielił się w rolę Imperatora Wielkiego Elektronika — głównego czarnego charakteru całej historii. To właśnie jego postać stoi za całą intrygą: Wielki Elektronik i jego armia robotów podbijają Wyspę Wynalazców, zniewolają jej naukowców i wydają rozkaz zniszczenia zapasów atramentu Królestwa Bajdocji. Bista stworzył postać zimnego, technokratycznego władcy — w kontrze do ciepłej, ekscentrycznej energii Fronczewskiego. Warto dodać, że Henryk Bista grał Wielkiego Elektronika zarówno w „Podróżach pana Kleksa”, jak i w późniejszym „Panu Kleksie w kosmosie”, co świadczy o tym, jak dobrze ta kreacja wpisała się w wyobraźnię twórców serii.
Zbigniew Buczkowski jako pułkownik Alojzy Bąbel
Zbigniew Buczkowski zagrał pułkownika Alojzego Bąbla — agenta Wielkiego Elektronika. To właśnie ta postać wykonuje brudną robotę: pułkownik Bąbel niszczy strzałem z pistoletu laserowego przycumowaną przy brzegu beczkę z atramentem. Buczkowski stworzył postać groteskową, ale zarazem wyraziście złowrogą — typ szpiegowskiego oficera, który doskonale odnajduje się w baśniowych realiach.
Jerzy Bończak jako Boni Al Facy / Bonifacy
Jerzy Bończak zagrał podwójną rolę — Boni Al Facego i Bonifacego. Alojzemu Bąblowi, dzięki pomocy tajnego współpracownika Boni Al Facego, udaje się zniszczyć beczkę atramentu. Postać ta jest więc kluczowa dla całej intrygi — to agent działający po obu stronach barykady, co Bończak odegrał z właściwą sobie precyzją i wyczuciem komediowym.
Załoga okrętu — barwna ekipa drugoplanowa
Jednym z największych atutów „Podróży” jest właśnie załoga okrętu „Apolinary Baj”. Gradowski skompletował tu prawdziwy gwiazdozbiór polskiego aktorstwa, a każda z postaci ma wyrazisty charakter:
- Janusz Rewiński — bosman Bank. Rewiński, znany przede wszystkim z kabaretowych dokonań, wniósł do tej roli naturalny komizm i timing, który doskonale pasuje do tonacji filmu.
- Marian Glinka — marynarz Barnaba. Glinka i Rewiński tworzą na ekranie zgrany duet — ich wspólne sceny należą do najbardziej rozrywkowych momentów całego filmu.
- Michał Anioł — kapitan Kwaterno. Postać dowódcy okrętu, która nadaje wyprawie morski sznyt.
- Bogusz Bilewski — sternik Talens.
- Piotr Grabowski — kucharz Fortelas.
- Władysław Kowalski — Arcymechanik, prezydent Wyspy Wynalazców. Rola stosunkowo niewielka, ale Kowalski — jeden z bardziej wszechstronnych polskich aktorów swojego pokolenia — nadał jej wyjątkową powagę.
Załoga okrętu „Apolinary Baj” liczyła łącznie 13 osób — wśród nich ukrywał się agent Boni Al Facy, co stanowiło jeden z głównych motorów napędowych fabuły.
Postacie ze świata Bajdocji i nie tylko
Małgorzata Ostrowska wcieliła się w rolę Królowej Aby — władczyni podziemnego królestwa, do którego trafia wyprawa Kleksa. To jedna z bardziej efektownych ról w filmie, wymagająca zarówno aktorskiej ekspresji, jak i wokalnych umiejętności — Ostrowska śpiewa w filmie piosenkę Meluzyna, czyli historia podwodnej miłości.
Wiesław Michnikowski zagrał Doktora Paj-Chi-Wo — postać, która już w „Akademii” była ważnym elementem świata przedstawionego. W „Podróżach” to właśnie Doktor Paj-Chi-Wo wręcza Kleksowi czarodziejską kulę będącą źródłem niezwykłej energii. Michnikowski, jeden z mistrzów polskiej komedii, stworzył postać ekscentrycznego uczonego z niezapomnianym wdziękiem.
Jerzy Kryszak zagrał Magistra Pigularza II — władcę Farmacji, czyli Półwyspu Aptekarskiego. To kolejna z epizodycznych, ale wyrazistych ról, które składają się na bogactwo obsadowe tego filmu. Leon Niemczyk wcielił się w postać Robota Golarza Filipa — czyli zmechanizowanej wersji antagonisty z pierwszej części trylogii, co jest ciekawym zabiegiem narracyjnym łączącym obie produkcje.
Radzieccy partnerzy — Gieorgij Witcyn i inni
Polsko-radziecka koprodukcja oznaczała obecność na planie aktorów z ZSRR. Gieorgij Witcyn zagrał Apolinarego Baja, króla Bajdocji, przy czym rola była dubbingowana przez Mieczysława Czechowicza. Witcyn — znany radziecki aktor komediowy — wniósł do roli króla charakterystyczną lekkość i ciepło, które doskonale wpisały się w baśniowy klimat Bajdocji.
Irina Gubanowa zagrała Banialukę, królową Bajdocji, natomiast Lena Morozowa wcieliła się w księżniczkę Rezedę. Obecność radzieckich aktorów nie była jedynie formalnym wymogiem koprodukcyjnym — ich role były pełnoprawną częścią obsady, a praca z nimi wymagała od całej ekipy dodatkowej logistyki związanej z dubbingiem i synchronizacją.
Twórcy za kamerą — reżyseria, zdjęcia i muzyka
Za reżyserię i scenariusz odpowiadał Krzysztof Gradowski, zdjęcia wykonał Włodzimierz Głodek. Muzykę skomponowali Andrzej Korzyński i Bohdan Mazurek (muzyka elektroniczna).
Korzyński to kompozytor, który na trwałe wpisał się w historię polskiego kina dźwiękiem serii o Kleksie. Skomponował muzykę do całej trylogii Gradowskiego: „Akademii pana Kleksa” (1983), „Podróży pana Kleksa” (1985), „Pana Kleksa w kosmosie” (1988) i „Tryumfu pana Kleksa” (2001). W „Podróżach” szczególnie wyróżniają się numery wokalne wykonywane przez aktorów — duet Mariana Glinki i Janusza Rewińskiego w Tatuaż Tango czy wspomniana Meluzyna Małgorzaty Ostrowskiej stały się kultowymi momentami polskiego kina familijnego.
Nagrody za film: Złoty Żagiel na Festiwalu Filmowym „Ludzie i Morze” w Gdańsku (1986) oraz nagroda Przedsiębiorstwa Dystrybucji Filmów na Lubuskim Lecie Filmowym w Łagowie (1987).
Pełna lista głównych ról
Dla porządku — zestawienie wszystkich kluczowych postaci i odtwarzających je aktorów:
- Piotr Fronczewski — profesor Ambroży Kleks
- Marcin Barański — chłopiec okrętowy Pietrek / chłopiec-inwalida / Alladyn
- Henryk Bista — Imperator Wielki Elektronik
- Zbigniew Buczkowski — pułkownik Alojzy Bąbel
- Jerzy Bończak — Boni Al Facy / Bonifacy
- Małgorzata Ostrowska — Królowa Aba
- Wiesław Michnikowski — Doktor Paj-Chi-Wo
- Leon Niemczyk — Robot Golarz Filip
- Michał Anioł — kapitan Kwaterno
- Janusz Rewiński — bosman Bank
- Marian Glinka — marynarz Barnaba
- Bogusz Bilewski — sternik Talens
- Piotr Grabowski — kucharz Fortelas
- Władysław Kowalski — Arcymechanik
- Gieorgij Witcyn — król Apolinary Baj (głos: Mieczysław Czechowicz)
- Irina Gubanowa — królowa Banialuka
- Lena Morozowa — księżniczka Rezeda
- Jerzy Kryszak — Magister Pigularz II
- Ryszard Dreger — aptekarz Prot
- Piotr Dejmek — posłaniec króla Bajdocji
- Mieczysław Gajda — Abeta, sługa królowej Aby
Do dziś filmowa „Akademia pana Kleksa” oraz jej kontynuacje — „Podróże pana Kleksa” (1986) i „Pan Kleks w kosmosie” (1988) — cieszą się popularnością, o czym świadczy choćby remake Macieja Kawulskiego z 2023 i 2024 roku. Obsada „Podróży” to dokument pewnej epoki polskiego kina — zebranie tylu wyrazistych aktorskich osobowości w jednym filmie familijnym było i pozostaje czymś wyjątkowym.
